Mukaderevo

Gishari, Rwamagana

mukaderevo– Ese udutekeye iki mukecu?
– Ntetse udushyimbo. Abaturanyi bahoze banseka ngo sinteka. Uyu munsi natetse.
– Bisobanura ko udateka buri munsi se?
– Have! Maze iminsi igifu cyenda kunyica. Niyo nyweye utuzi ndaruka… ntako meze.
– Ese ubundi witwa nde wavutse ryari?
– Nitwa Mukaderevo Stephanie.
– Wavukiye ino aha?
– Yego. Ndi uw’i Nyarugari. Navutse muri 1930.
– Nifuzaga kumenya niba icyo gihe mwambaraga iki? Wambaye impuzu?
– Cyore! Sinambaye impuzu ariko nambaye umukane.
– Umuki?
– Ni uruhu rw’inka bakanaga ukitera. Twatangiye kwambara imyenda umuzungu Desa atuzaniye udukanzu tw’umweru. Twahishaga mu matako, amebere tugafungira inyuma y’ijosi. Umuntu yambaraga abaye inkumi atangiye kugira amasoni.
– Yatubaheraga ubuntu cyangwa mwaratuguraga?
– Twaguraga 20Frw. Icyo gihe tuza hari inzara ya Rwabuyenge.
– Hari ku ngoma ya Rudahigwa ?
– Yego. Yaje ino niga muwa gatatu. Nari ngeze mu kigero. Kera twaryaga umutsima tukanywa n’ikivuguto. Nari nzi ubwenge.
– Ubwo abarabu baduka muri aka gace warababonye…
– Nabamenye bamaze iminsi. Ntitwapfaga gusohoka. Twagumaga mu rugo dukora imirimo. Ababyeyi ntibadukundiraga gusohoka.
– Icyo gihe cyose wagumye mu Rwanda ntiwahunze?
– Hari utarahunze se? Wakwikanga ntuhunge niyo utajya kure?
– Washatse ryari?
– Mu 1961
– Wararambagijwe? Byari bimeze bite?
– Sinarambagijwe. Narasezeranye. Icyo gihe ntawivugiraga.
– Ubyara abana bangahe?
– Umunani. Nuko nabyariye urupfu. Uwanyuma yansigiye umwuzukuru urwaye mu mutwe. Niwe nahaga ayo leta yampaga yose akajya kwivuza i Ndera.
– Baguhaga angahe?
– 12000Frw ku kwezi mbere y’uko bamvana ku rutonde rw’abari mu budehe bwa mbere. Ubu banyimuriye mu cyiciro cya kabiri. Nasabye mitiweri ariko ngomba kwishyura amafaranga. Ubwo urabona uko meze uku n’uko ngana nzajya guhingira umuturanyi umubyizi ngo mbone 200Frw nkabishobora? Yewe… ni umubabaro ariko siko gupfa. Ubu ntunzwe n’Imana n’abagiraneza bamvomera, bakampa ijana cyangwa magana abiri bukira bugacya. Ariko rubanda babasha kujya muri ayo manama numva ngo bazadusubiza mu cyiciro cyo gufashwa uyu mwaka. Niko numva. Naho ubundi ibyanjye ni ubuzahare, ni ubutindi, ni uburwayi, ni agahinda.

Mizero Juvenal & Nyiraromba Agnes

Rwarutabura, Kigali

rwarutabura.jpg
[Nyiraromba Agnes (NA) wavutse mu 1934 & Mizero Juvenal (MJ) wavutse mu 1931]
Jye: Bambwiye ko muri ba kavukire bo muri Kigali, nimumbwire uko umujyi wasaga kera.
MJ: Njye sindi kavukire ariko namenyeye ubwenge inaha i Nyamirambo muri za 1940.
NA: Jye ndi uwino rwose hacyitwa i Bwanacyambwe, ahera byose.
Jye: Mwakoraga iyihe mirimo icyo gihe?
MJ: Nari umuhinzi.
NA: Nkora iki se? Nari umukobwa. Nakoraga imirimo yo mu rugo nko gusenya, kuvoma, gukora isuku…
Jye: Mumbwire uko abisiramu baje i Nyamirambo rero.
NA: Byatangiye babita abaswayire. Nuko Rudahigwa, umugabo udahiga ibinyoma, aravuga ati “Ntabwo ari abaswayire ntibabeshya. Ni intwari z’u Rwanda.”
MJ: Ni nabwo yashyizeho kiriya kigo cy’amashuli y’Intwari.
Jye: Ubundi abo bisiramu mwababwirwaga n’iki? Imyenda se?
NA: Yeee! Uretse ko batitandiraga nk’abubu. Bambaraga amakanga n’ibitenge bagatura mu biryogo (kera hari mu makawa) kugera za mirongo hepfo iyoo.
Jye: Mumbwire rero uko mwatangiye gukora kw’ifaranga.
NA: Twahingaga ikawa tukayicuruza kwa Rukeba. Yari umucuruzi ahahoze gare aho mwita kwa Rubangura ubu.
Jye: Noneho hariya hahoze ubuvuruzi kuva kera.
MJ: None se siho haje amaduka ya mbere mu gihugu!
NA: Hari abacuruzi nka ba Huseni, ba Susa, Ba Rajani…. bari abahinde batukura.
Jye: Mwabyirutse mubasanga cyangwa baje bahabasanga?
MJ: Twese twabyirutse tubasanga. Bari baraje mbere.
NA: Yego uretse ko twese twaguriraga imyenda kwa Huseni. Ukagura iyadi n’igice akaguha n’umunyu, isabune n’ikibiriti ngo ni ubwasisi.
Jye: Ba uretse uransize. Iyadi ni iki? Ubwasisi ni iki?
NA: Iyadi ni nka metero. Ubwasisi ni ibyo bihembo akongera kuko uba wamuguriye… ni inyongezo.
Jye: Ubwo amafaranga wayavanaga he?
NA: Nakoraga imihotora mu rufunzo nkayitunganya neza nkayijyana mu mujyi bakampa amafaranga nkashyira mama akabika mw’icupa. Nuko rimwe arambwira ati “Ese tuzakomeza tujya gusaba i nyama kwa musaza wawe uriya ubaga kandi twagura inka?” Turabara dusanga amafaranga twazigamye ageze muri 400Frw. Nuko afata urugendo na musaza wanjye rw’iminsi ine bajya i Kabare bagarukana ikimasa. Bakiguze 180Frw andi bayarya mu nzira. Turabaga, turagurisha, izindi turahunika kugera ku gisenge. Umufungo twawugurishaga 50Frw.
Jye: Ubwo Umufungo ni nk’ikiro?
MJ: He he he reka reka!! Ni nk’ibiro bine.
Jye: Ubwo uhita utangira gucuruza ?
NA: Oya. Nari maze kuba inkumi ihamye, isobanutse, itunganye, ndarambagizwa ndakobwa dore uwankoye ni uyu.
Jye: Wamukoye angahe se?
MJ: 6000Frw! Abandi bakwaga bibiri bitatu…
Jye: Wari wihagazeho!
MJ: Nari nagurishije akarima.
Jye: Ubwo hari ryari?
MJ: Mu 1957.
NA: Hari kuri 12.09.1957
Jye: Ubukwe bwari buteye bute?
NA: Bwo gukobwa se cyangwa ubwo gushyingirwa?
Jye: Hera aho usahaka.
NA: Nashyingiwe muri Ste Famille. Ibirori byamaze ibyumweru bibiri abantu banywa. Nogoshwe amasunzu nyuma y’amezi atatu! Data bukwe ampa umufuka w’ibishyimbo, hegitari y’imyumbati, hegitari y’ibijumba n’urutoki.
Jye: Nuko nyuma haza za repuburika, ibintu birahinduka, umujyi urubakwa byose mubireba.
MV & NA: Yeeee
Jye: Icyo gihe ndibwira ko abaturage bari bake.
MV & NA: Bari beeeeensssshiii benssshiiii benshi cyane.
Jye: Ubwo muba mu mujyi, mubyara abanyamujyi…
NA: Yewe nta n’umwe usigaye. Twabyaye 15 bose barapfa. Ni twe twasigaye…
Jye: Kigali y’ubu muyibona mute se?
MJ & NA: Yapapapaaaa….
NA: Kigali iragaragaraaaa!!
Jye: Muheruka mu mujyi nka ryari?
MJ: Yewe jye simbona. Ubu byose mbona ari ibihu. Ubwo mperuka ruguru aha hashize nk’imyaka itatu imodoka zari zingonze. Byari urujijo.